Нужда бабай сәяхәте

Нужда бабай аптыраган, нәрсәгәдер,
Кемгә генә барыйм, дип уйлап тора.
Байга эшләүче бер кеше дә табалмагач,
Дус-иш юк, дип, хәсрәтләнеп, елап тора.

Шунда Нужда бармак булды көтүчегә,
Үзе белән бергә гомер итүчегә.
Бару белән Нужда бабай очрады,
Кәҗән киеп, мал карарга китүчегә.

Нужда бабай алып барган күчтәнәчен —
Капчыгыннан алып куйды кисәкләрен.
Нужда бабай һуштан язып, егылып китте,
Күргән иде көтүченең әсәкләрен¹.

«Дустым йорты ахрысы бу түгел», — дип,
Китте Нужда колхоз урамнарын буйлап.
Бер йортта кунып табармын һәм
Рәхәтләнеп шунда яшәрмен, — дип уйлап.

Нужда бабай йортка керде бик шым гына,
Йорт эчендә һич тавыш юк, бик тын гына.
Чәй кайнаган, күмәч пешкән, бар да хәзер,
Нужда картка болар булды кайгы гына.

Нужда бабай ачуланып, чыгып китте,
Көтүченең сулавына² барып җитә.
Итек кигән, кәҗән кигән берәү яткан,
Куркуыннан Нужда бабай кире чигә.

Бер каравай юачасы, ак мае бар,
Янында иптәш өчен Акбае бар.

Көтүче дә йокысыннан торып карый,
Нужда картны күрү белән шунда таный.
Киенгәне ертык ката, ертык бишмәт,
Нужда бабай тәмам булып беткән фани.

Нужда бабай көтүчегә гаҗәпләнеп,
Ни әйтергә белмәенчә күзен сала.
Көтүченең сөйләгәнен тыңлап торып,
Аның матур тормышына хәйран кала.

— «Нужда бабай, син колхозга кермисеңме?
Колхоздагы рәхәтләрне күрмисеңме?
Син ярлысың, син арыйсың һәр вакытта,
Әллә һаман акылыңа килмисеңме?»

— «Әй, дускаем, нәрсә бар соң исәвеңдә?
Кем ашлыгы ята синең әсәгеңдә?
Элек байга көтү көтеп йөргән чакта,
Юк иде бит бер ашарлык кисәгең дә.

Мин йөримен ялгызаклар белән бергә,
Алар мине җибәрмиләр йорттан бер дә.
Колхоз-совхоз яратмыйлар бер дә мине,
Хәсрәтемнән ахры, улым, керәм гүргә».

Нужда бабай колхозга да кермәк була,
Бер дә эшләми, карап кына йөрмәк була.
Иске дустан берәр ялкау эзләп табып,
Шуның белән рәхәтләнеп йөрмәк була.

Нужда картны колхозчылар яратмыйлар,
Аның белән дус булып калмадылар.
«Колхоз өчен бер дә кирәк җирең юк», — дип,
Нужда картны колхозга да алмадылар.

Нужда бабай әллә ниләр уйлап бетте,
Ачуланып, чыгып юл буйлап китте.
Карый гына туктар карый Нужда бабай,
Халык торган бер урынга барып җитте.

Элек торган зимагорлар бу җирләрдә,
Шул баракны Нужда бабай уйлап тора.
Дусларымны күрәм диеп, барып керсә,
Ул баракта радиолар уйнап тора.

Нужда бабай хәзер тәмам аптырады,
Куркуыннан бичара карт калтырады.
Куркуыннан Нужда бабай егылып китте,
Чөнки белми, нидер балкып, ялтырады.

Өч-дүрт җирдән электрик кабынып китте,
Нужда бабай калтыранды, абынып китте.
Ятса матрас, япса одеял, — бар да хәзер.
Нужда бабай бу эшкә дә гаҗәп итте.

Нужда бабай кулын селтәп чыгып китте,
Элек заман йөргән җирләреннән үтте.
Нужда бабай хәзер монда һич күренми,
Ахрысы чит илләргә чыгып китте.

Гыйнвар, 1939 ел.

Дед Нужда растерялся отчего-то,
Стоит и думает: к кому бы мне пойти?
Не найдя ни одного работника у бая,
Горюет и плачет: нет ни друга, ни товарища.

Тут решил Нужда пойти к пастуху,
С которым прожил всю свою жизнь.
Придя, дед Нужда встретил его:
В кожаной куртке тот шёл смотреть за скотом.

Дед Нужда принёс гостинец —
Вынул куски из своего мешка.
Дед Нужда лишился чувств и упал,
Когда увидел срубы пастуха¹.

«Видно, это не дом моего друга», — сказал
И пошёл Нужда по колхозным улицам.
Думал: найду где-нибудь приют как гость
И буду там привольно жить.

Дед Нужда вошёл в дом совсем тихо,
В доме ни звука, полная тишина.
Чай вскипел, хлеб испечён, всё готово;
Старому Нужде от этого лишь горе.

Рассердившись, дед Нужда вышел,
Приходит к месту отдыха пастушьего стада².
Кто-то лежит в сапогах, в кожаной куртке;
От страха дед Нужда отступает.

Есть у него хлебная лепёшка и сливочное масло,
А рядом, товарищем, — пёс Акбай.

Пастух тоже встал со сна и смотрит,
Увидев Нужду, сразу узнаёт его.
На нём рваные башмаки, рваный бешмет,
Дед Нужда совсем превратился в развалину.

Дед Нужда с удивлением смотрит на пастуха,
Не зная, что сказать.
Стоит и слушает его слова,
Дивится его прекрасной жизни.

— «Дед Нужда, не вступишь ли в колхоз?
Разве ты не видишь колхозного достатка?
Ты беден, ты вечно изнурён;
Неужели всё ещё не образумишься?»

— «Эй, дружок, что же у тебя на уме?
Чьё зерно лежит в твоём закроме?
Прежде, когда ты пас байский скот,
У тебя ведь и куска съестного не было.

Я хожу вместе с единоличниками,
Они совсем не отпускают меня из дома.
В колхозах и совхозах меня вовсе не любят;
От горя, сынок, я, видно, сойду в могилу».

Дед Нужда хочет вступить и в колхоз,
Хочет только ходить да смотреть, совсем не работая.
Найти бы среди старых друзей какого-нибудь лентяя
И с ним проводить время в своё удовольствие.

Колхозники старого Нужду не любят,
Друзьями его не остались.
«Ты колхозу совершенно не нужен», — сказали
И старого Нужду в колхоз не приняли.

Дед Нужда передумал всякое,
Рассердился и вышел на дорогу.
Дед Нужда всё смотрит, где остановиться,
И дошёл до места, где жили люди.

Прежде в этих местах жили зимогоры;
Об этом бараке и думает дед Нужда.
Вошёл, надеясь увидеть друзей,
А в бараке играют радиоприёмники.

Теперь дед Нужда совсем растерялся,
Бедный старик задрожал от страха.
От страха дед Нужда упал:
Не знает, что это засветилось и заблестело.

В трёх-четырёх местах вспыхнул электрический свет,
Дед Нужда задрожал, споткнулся.
Лечь — есть матрас, укрыться — одеяло, всё готово.
И этому дед Нужда подивился.

Махнув рукой, дед Нужда ушёл,
Прошёл по местам, где прежде бывал.
Теперь деда Нужду здесь совсем не видно —
Должно быть, ушёл в чужие страны.

Январь 1939 года.