Иске тормыш бәете

(1905 елны булган вакыйга)

Фәхи бабай сука ясый,
Җырлап маташа көйләп,
Тәртә башы кителеп чыккан
Шуны маташа көйләп.

Сукасының тәртәсе,
Абзарының кәртәсе,
Бер ягыннан салышырак,
Бар әле төзәтәсе.

Суканы рәткә китерде,
Бабай ясап өлгертте.
Сука хәзер булганлыгын
Әбигә дә белгертте.

Бабай хәзер хисапка ала
Чәчүенең орлыгын.
Иң элгәре чәчмәк була
Бер [әчмәннек] солысын.

Аннан ары чәчмәк була
Борай белән тарсын.
Өч [әчмәннек] иген чәчкән,
Хисапласа барысы.

Кыска койрык кола бия
Камытлаган җигәргә.
Тәртә арасына керми,
Ат тотынды чигәргә.

Ат җигелде, суканы салды,
Бабай эзли калагын.
Күчәр башына кабынып,
Ертты ыштан балагын.

Ат җигелгән, сука салган,
[Тутырмаган карчыгын].
Бабай шунда үртәүдән,
Кыздырды бит карчыгын.

Унҗиде дә Фатыйма,
Киндер күлмәк итәкләп,
Фатыйманы алып бара,
Ат йөртергә җитәкләп.

Барып җиттеләр җиргә,
Муенак та барган бергә,
Тимер — тупас, җир — ак тамыр,
Эш чыкмас төсле бер дә.

Хәзер бабай чишенде,
Куйды салып чикмәнен.
Өч пот солы алып килгән,
Белми җиргә җиткәнен.

Хәзер бабай бер сипте
Ялгышып межага,
Безнең бабай түзем кеше,
Чыдый төрле нуҗага.

Хәзер ат та җигелде,
Бер аз артка чигенде.
Хәзер эш сөрергә калды,
Орлык та сибелде.

Бабай шунда Фатыймага
Үз сукасын мактады.
Сукасы да отказ бирә,
Каты икән ак тамыр.

Сука керми, ат тыңламый,
Бабай атны кыздырды.
Аннан-моннан сыздыргалап,
Өч сажин җир боздырды.

Солы, борай чәчелде,
Хәзер калды тарысы,
Өч атна дигәндә бетте,
Өч [әчмәннек] барысы.

Сабан бетте эш калмады,
Бабай уйлый баюны.
Сәлимгәрәй хәзрәткә
Илтеп бирде хәерне.

Бабай карый солыны,
Ак тамыр белән бергә.
Хәзрәткә биргән хәер
Файда бирмәгән бер дә.

Ике кулын артка куеп,
Китте бабай карарга.
Әллә әрем, әллә борай,
Кыен булды аңларга.

Бик күңелсез китте бабай,
Хәзер карый тарысын.
Хәер бирү файда итмәгән,
Карап чыкты барысын.

Бабайның байда үткән
Җәй буена бар эше,
Сөрмәгән җирдә үскән бит,
Бөртек [азау] арышы.

Ашлыкларын урып бетте,
Хәзер ташый ул көлтә.
Хатын-кыз байга ура,
Тарыны җил селкетә.

Бабайның көлтәләре
Чүмәләгә куелды.
Бушамыйлар бай эшеннән,
Тары тәмам коелды.

Байдан бушап, болар чыкты
Тары урырга яланга,
Тарыны җил коеп беткән,
Калган аңы саламга.

Шулай итеп безнең бабай
Җәй буена эшләде.
Бөтен булган ашлыгыннан
Утыз пот та төшмәде.

(Случай, бывший в 1905 году)

Дед Фахи мастерит соху,
Напевает песни.
Обломился конец оглобли —
Старается его приладить.

Оглобля его сохи,
Изгородь его двора
С одного бока покосились,
Ещё нужно исправить.

Привёл соху в порядок,
Дед закончил работу.
О том, что соха готова,
Сообщил и старухе.

Теперь дед подсчитывает
Семена для посева.
Первым собирается засеять
Одну меру овсом.

Затем собирается сеять
Полбу и просо.
Всего, если подсчитать,
Три меры зерновых.

Короткохвостую буланую кобылу
Взнуздал, чтобы запрячь.
Между оглоблями не встаёт —
Лошадь начала пятиться.

Лошадь запряжена, соху положил,
Дед ищет лопатку.
Зацепился за конец оси,
Разорвал штанину.

Лошадь запряг, соху положил,
[Строка о жене прочитана неуверенно].
Дед, рассердившись на насмешки,
Задал жару старухе.

Семнадцатилетняя Фатима,
Подобрав подол холщового платья,
Идёт с ним:
Будет вести лошадь.

Дошли до поля,
И Муенак пошёл с ними.
Железо тупое, земля в пырее —
Кажется, совсем не будет толку.

Теперь дед разделся,
Снял свой чекмень.
Привёз три пуда овса,
Не знает, хватит ли на поле.

Вот дед раз бросил семена —
По ошибке на межу.
Наш дед терпеливый человек,
Выносит всякую нужду.

Теперь лошадь запряжена,
Чуть попятилась назад.
Осталось вспахать,
Семена уже рассыпаны.

Тут дед перед Фатимой
Стал хвалить свою соху.
Но и соха отказывает —
Крепки корни пырея.

Соха не идёт, лошадь не слушается,
Дед задал ей жару.
Кое-как царапая землю,
Испортил три сажени.

Овёс и полба посеяны,
Теперь осталось просо.
Через три недели закончил —
Всего три меры посева.

Сев закончен, работы нет,
Дед мечтает разбогатеть.
Хазрату Салимгараю
Отнёс подаяние.

Смотрит дед на овёс:
Он вперемешку с пыреем.
Подаяние хазрату
Совсем не помогло.

Заложив руки за спину,
Пошёл дед посмотреть.
То ли полынь, то ли полба —
Трудно стало разобрать.

Опечалился дед,
Теперь смотрит на просо.
Подаяние не помогло —
Он осмотрел всё.

Всё лето деду пришлось
Работать на бая.
На невспаханной земле выросла
Рожь со скудным зерном [чтение неуверенно].

Сжал свои хлеба,
Теперь возит снопы.
Женщины жнут у бая,
А просо качает ветер.

Дедовы снопы
Сложены в копны.
От байской работы не освободиться —
Просо совсем осыпалось.

Освободившись от бая, вышли
В поле жать просо.
Ветер высыпал всё зерно,
Осталась одна солома.

Так наш дед
Трудился всё лето.
Со всего его хлеба
Не вышло и тридцати пудов.